Na tarczy starego zegarka zwykle widnieje kilka słów, których dziś nikt już nie drukuje: „17 rubis”, „Incabloc”, „Antimagnetic”, czasem „Waterproof”. To nie ozdoba ani nazwa modelu, tylko dane techniczne wypisane wprost na wierzchu.
Dziś producenci przenieśli je do specyfikacji, więc współczesna tarcza milczy. Dlatego właściciel odziedziczonego albo kupionego z drugiej ręki zegarka czyta te napisy i nie ma gdzie sprawdzić, co znaczą. Poniżej tłumaczymy każdy z nich – łącznie z tym, który przez lata bywał zwykłym oszustwem marketingowym.
„17 rubis” – dlaczego akurat siedemnaście?
Napis mówi o liczbie kamieni łożyskowych w mechanizmie. To nie ozdoba i nie mają one żadnej wartości jubilerskiej – pełnią funkcję czysto techniczną.
Pomysł jest zaskakująco stary. Patent na łożyska z kamienia uzyskali w 1704 roku Nicolas Fatio de Duillier oraz bracia Peter i Jacob Debaufre. Zauważyli, że twardy, gładki kamień sprawdza się w tej roli lepiej niż mosiądz czy stal: rubin i szafir to odmiany korundu o twardości 9 w skali Mohsa, praktycznie nie zużywają się i dobrze trzymają olej.
Przez dwa stulecia było to rozwiązanie kosztowne, bo używano kamieni naturalnych. Zmieniło się to w 1902 roku, gdy Auguste Verneuil opracował metodę wytwarzania syntetycznego rubinu. Od tego momentu kamienie przestały być luksusem i trafiły także do zegarków tanich.
Skąd więc akurat siedemnaście? Tyle wystarcza, by okamienić wszystkie istotne punkty tarcia w prostym mechanizmie wskazującym czas – od balansu po czopy kół. Taki mechanizm nazywano „w pełni okamienionym” i liczba siedemnaście stała się umownym znakiem porządnie wykonanej konstrukcji.
Jest jeszcze druga, mniej znana przyczyna. Zegarki eksportowane na rynek amerykański projektowano często dokładnie na siedemnaście kamieni, ponieważ powyżej tej granicy rosły cła i podatki importowe. Liczba na tarczy bywała więc podyktowana nie mechaniką, lecz taryfą celną.
Kiedy liczba kamieni była zwykłym oszustwem
Skoro siedemnaście brzmiało solidnie, to więcej musi brzmieć jeszcze lepiej – i na tym założeniu wyrosła jedna z ciekawszych patologii branży.
W latach sześćdziesiątych wyścig na liczbę kamieni osiągnął absurdalne rozmiary. Na tarczach pojawiały się liczby 41, 53, 75, a nawet sto. Problem polegał na tym, że większość tych kamieni nie dotykała żadnej ruchomej części – były wsypane do mechanizmu wyłącznie po to, żeby dało się je policzyć w reklamie.
Najczęściej przywoływanym przykładem jest Waltham reklamowany jako stukamieniowy: pod spodem krył zwykły mechanizm siedemnastokamieniowy, do którego dołożono osiemdziesiąt trzy drobiny rubinu rozmieszczone wokół wirnika naciągu. Nie robiły nic poza podbiciem liczby na tarczy.
Skończyło się to dopiero interwencją normalizacyjną. W 1974 roku norma ISO 1112 zakazała wliczania do deklarowanej liczby kamieni tych, które nie pełnią funkcji technicznej. Od tego momentu liczba na tarczy znów zaczęła coś znaczyć.
Praktyczny wniosek przy oglądaniu starego zegarka: bardzo wysoka liczba kamieni na tarczy modelu z lat pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych nie świadczy o jakości. Częściej świadczy o dziale marketingu.
Ile kamieni mają dzisiejsze mechanizmy?
Napis zniknął z tarcz, ale kamienie nie zniknęły z mechanizmów – przeniosły się jedynie do karty katalogowej. Współczesne automaty mieszczą się zwykle w przedziale od dwudziestu jeden do dwudziestu pięciu kamieni, bo naciąg automatyczny wymaga kilku dodatkowych punktów łożyskowanych względem konstrukcji ręcznej.
Dla orientacji, w popularnych kalibrach spotykanych w przystępnych zegarkach: japońskie konstrukcje z rodziny Miyoty 8215 mają dwadzieścia jeden kamieni, Seiko NH35 dwadzieścia cztery, a szwajcarska ETA 2824-2 dwadzieścia pięć. Różnice wynikają z budowy naciągu, a nie z klasy wykonania.
Poniżej współczesne automaty z przystępnej półki – żaden nie ma już tego napisu na tarczy, choć kamienie w środku pracują dokładnie tak samo jak w zegarku sprzed siedemdziesięciu lat.
„Incabloc” – napis, za którym stoi konkretny wynalazek
To drugi najczęstszy napis na starych tarczach i oznacza system amortyzacji wstrząsów chroniący najdelikatniejszy element mechanizmu: czopy osi balansu. Są one cienkie jak włos i przy upadku łamią się jako pierwsze.
Historia ma konkretne nazwiska i daty. Fritz Marti zbudował pierwszy taki układ w kwietniu 1928 roku, a w 1931 wraz z Georgesem Braunschweigiem założył w La Chaux-de-Fonds wytwórnię, znaną od 1963 roku jako Portescap. W marcu 1933 opatentowano rozwiązanie stożkowe, tłumiące jednocześnie wstrząsy boczne i osiowe za pomocą jednej sprężyny, a nazwę Incabloc zastrzeżono jako znak towarowy w tym samym roku.
Zasada działania jest elegancka: łożysko balansu nie jest osadzone na sztywno, tylko może się odchylić w ograniczonym zakresie. Uderzenie zostaje przejęte przez ruchomy element zamiast przez cienki czop, a po wszystkim sprężyna w kształcie liry – od 1938 roku rozpoznawalny znak firmowy tego systemu – odprowadza łożysko dokładnie na miejsce.
Skala zastosowania tłumaczy, dlaczego ten napis widuje się tak często. W 1935 roku dostarczono trzysta tysięcy sztuk, a na początku lat siedemdziesiątych produkowano ich trzydzieści sześć milionów rocznie.
Na tarczach spotyka się też nazwy konkurencyjne albo tańsze. Novodiac to prostsza wersja z tej samej wytwórni, a Kif to rozwiązanie konkurencyjne, stosowane między innymi przez Rolexa, zanim marka przeszła na własny system.
„Antimagnetic” – obietnica bez miary
Ten napis wymaga ostrożności, bo brzmi konkretnie, a przez większość swojej historii nie znaczył prawie nic. Umieszczano go na tarczy jako deklarację producenta, bez odniesienia do jakiejkolwiek normy.
Powód pojawienia się tego słowa był realny: mechanizmy z lat pięćdziesiątych psuły się od pól magnetycznych znacznie łatwiej niż dzisiejsze, a namagnesowany włos balansu potrafi przyspieszyć zegarek o minuty na dobę. Producenci zaczęli więc stosować stopy mniej podatne na magnesowanie i chwalić się tym na wierzchu.
Problem w tym, że nie istniał wtedy próg, który trzeba było spełnić. Napis mógł oznaczać zarówno realnie odporny mechanizm, jak i drobną zmianę materiału. Dopiero późniejsze normy określiły, jakie natężenie pola zegarek musi wytrzymać, żeby wolno go było tak nazwać.
Przy starym zegarku traktuj więc ten napis jako ciekawostkę historyczną, a nie parametr. Jak wygląda dzisiejsza skala zagrożenia magnetycznego i dlaczego lotniskowy skaner jej nie tworzy, rozłożyliśmy w tekście o zegarku w podróży.
Dwa napisy, które warto rozpoznać ze względów praktycznych
„T SWISS MADE T” albo „T<25". Litera T oznacza tryt użyty jako materiał świecący. To informacja istotna, bo pozwala odróżnić taki zegarek od starszego, w którym zastosowano rad – pierwiastek znacznie bardziej kłopotliwy, pozostający aktywny przez tysiące lat. Tarcze radowe zwykle nie mają żadnego oznaczenia, bo w czasach ich produkcji nikt tego nie wymagał. Co z tego wynika w praktyce i czego przy takim zegarku nie robić, opisaliśmy w tekście o radzie na tarczy.
„Waterproof”. Dawna nazwa wodoszczelności, wycofana właśnie dlatego, że sugerowała szczelność absolutną i bezterminową. Zastąpiło ją określenie water resistant wraz z podaniem konkretnej wartości. Przy zegarku sprzed dekad ten napis nie mówi nic o dzisiejszej szczelności – uszczelki są materiałem zużywalnym i po latach nie pełnią już swojej funkcji, niezależnie od tego, co wydrukowano na tarczy.
Gdzie dziś zobaczysz to, co kiedyś wypisywano na tarczy?
Współczesny producent przeniósł te dane do specyfikacji, ale jest jeden wyjątek, w którym znów robi się z nich atrakcję. W zegarkach z przeszklonym deklem kamienie widać gołym okiem – to charakterystyczne czerwone punkty osadzone w mostkach mechanizmu.
W tym przedziale rośnie też staranność wykończenia tego, co przez szkło widać: mostki bywają zdobione, a kamienie osadzone w polerowanych gniazdach. Liczba kamieni pozostaje jednak funkcją konstrukcji, nie ceny – droższy zegarek nie ma ich więcej, ma je ładniej pokazane.
Najczęstsze pytania o napisy na tarczy
Co oznacza 17 rubis na tarczy zegarka?
Liczbę kamieni łożyskowych w mechanizmie, najczęściej syntetycznych rubinów. Siedemnaście wystarcza, by okamienić wszystkie istotne punkty tarcia w prostym mechanizmie wskazującym czas, dlatego liczba ta stała się umownym znakiem porządnie wykonanej konstrukcji. Kamienie nie mają wartości jubilerskiej – pełnią funkcję techniczną, ograniczając tarcie i zużycie.
Czy więcej kamieni oznacza lepszy zegarek?
Nie. W latach sześćdziesiątych trwał wyścig na liczby i pojawiały się mechanizmy reklamowane jako czterdziesto-, siedemdziesięcio- czy nawet stukamieniowe, w których większość kamieni nie dotykała żadnej ruchomej części. Norma ISO 1112 z 1974 roku zakazała wliczania kamieni niepełniących funkcji, ale na starych tarczach takie liczby wciąż można spotkać.
Czym jest Incabloc?
To system amortyzacji wstrząsów chroniący czopy osi balansu, czyli najcieńsze i najbardziej narażone elementy mechanizmu. Łożysko balansu jest osadzone ruchomo i przy uderzeniu odchyla się, a sprężyna w kształcie liry odprowadza je z powrotem na miejsce. Rozwiązanie opatentowano w 1933 roku i stosowano na masową skalę – w latach siedemdziesiątych produkowano dziesiątki milionów sztuk rocznie.
Czy napis Antimagnetic coś gwarantuje?
W przypadku starych zegarków raczej nie. Umieszczano go jako deklarację producenta, bez odniesienia do normy określającej próg odporności, więc mógł oznaczać zarówno realnie odporny mechanizm, jak i drobną zmianę materiału. Dopiero późniejsze standardy określiły, jakie natężenie pola trzeba wytrzymać, by wolno było użyć takiego określenia.
Dlaczego dzisiejsze zegarki nie mają tych napisów?
Bo dane techniczne przeniesiono do specyfikacji, a wzornictwo poszło w stronę czystej tarczy. Kamienie i amortyzatory nie zniknęły – współczesne automaty mają zwykle od dwudziestu jeden do dwudziestu pięciu kamieni i standardowo stosowany system ochrony przed wstrząsami. Zmieniło się miejsce, w którym te informacje się podaje, a nie sama konstrukcja.